Testeko terminoen glosarioa

Galderetan agertzen diren siglen eta termino teknikoen azalpen errazak. Testean, termino horiek sakatu ditzakezu haien definizioa ikusteko.

AIZ

Atzerritarrak Internatzeko Zentroak: instalazio publikoak, ez penitentziarioak, non kanporatzeko zain dauden atzerritarrak atxikita edukitzen diren, baimen judizialarekin. Internamenduak ezin du 60 egun baino gehiago iraun.

Amnistia

Lege bidez onartutako neurria, dagoeneko egindako zenbait egintzaren erantzukizun penala, edo beste motaren batekoa, iraungitzen duena. Indultuak pertsona jakin batzuei barkatzen die zigorra; amnistia, aldiz, modu orokorrean aplikatzen zaio egintza mota bati.

Aparteko erregularizazioa

Prozesu puntuala, epe mugatu batez irekita, zeinaren bidez baldintza jakin batzuk betetzen dituzten egoera irregularreko atzerritarrek bizileku- eta lan-baimena lor dezaketen. Ohiko bideetatik bereizten da, errotzea esaterako; horiek beti daude eskuragarri.

Ate birakariak

Goi-kargu publikoak arautzen zuten sektoreko edo harremanetan zeuden enpresa pribatuetara igarotzea —edo alderantzizko bidea— deskribatzeko esapidea. Legeak bateraezintasun-aldiak ezartzen ditu hori mugatzeko.

Austriako motxila

Austriakoan oinarritutako sistema bat, non enpresak hilero kopuru bat ekartzen dion langilearen banako funts bati. Diru hori langilearekin doa lanez aldatzen bada, eta erabil dezake kaleratzen badute edo erretiroa hartzean, ohiko kalte-ordainaren ordez.

Banakako kapitalizazioa

Pentsio-sistema bat, non langile bakoitzak bere kontu propioan aurrezten duen, eta haren pentsioa ekarritakoaren eta horren errentagarritasunaren araberakoa den. Banaketa-sistemaren aurkakoa da; azken horretan, lanean ari direnen kotizazioekin ordaintzen dira egungo pentsioak.

Bero-beroko itzulketak

«Mugan ukatzea» deritzonaren izen herrikoia: Ceuta eta Melillako hesietatik modu irregularrean sartzen saiatzen diren pertsonak berehala Marokora itzultzea, kanporatzeko ohiko prozedura bete gabe. 2015etik dago jasota legean.

BGAD

Bizitzeko Gutxieneko Diru-sarrera: Gizarte Segurantzaren hileko prestazioa, 2020an sortua, diru-sarrera oso txikiak dituzten etxeentzat. Etxearen diru-sarrerak osatzen ditu gutxieneko kopuru batera iritsi arte; kopuru hori etxeko kide kopuruaren araberakoa da.

Bidegabeko kaleratzea

Epaile batek justifikatu gabekotzat jotzen duen kaleratzea, edo enpresak berak halakotzat onartzen duena. Enpresak aukeratzen du langilea berriro onartu ala kalte-ordaina eman: gaur egun, lan egindako urte bakoitzeko 33 eguneko soldata, gehienez 24 hilerokorekin.

BJKN

Botere Judizialaren Kontseilu Nagusia: epaileak gobernatzen dituen organoa; haien izendapenak, igoerak eta zigorrak erabakitzen ditu. Lehendakari batek eta 20 kidek osatzen dute, eta Kongresuak eta Senatuak aukeratzen dituzte, hiru bosteneko gehiengoz.

Bortxaezintasuna

Konstituzioaren arabera, «Erregearen pertsona bortxaezina da, eta ez dago erantzukizunaren mende»: ezin da epaitu Estatuburu den bitartean. Haren egintza ofizialak Gobernuak edo beste agintari batek berresten ditu, eta hark hartzen du bere gain erantzukizuna.

BPG

Barne Produktu Gordina: herrialde batek urtebetean ekoizten dituen ondasun eta zerbitzu guztien balioa. Erreferentzia gisa erabiltzen da zorra, defizita edo defentsa-gastua bezalako magnitudeak alderatzeko.

Egoitza Santuarekiko akordioak

1979an Espainiak eta Egoitza Santuak (Vatikanoak) sinatutako itunak. Eliza katolikoarekiko harremanak arautzen dituzte, besteak beste, eskolako erlijio-irakaskuntzari, Elizaren finantzaketari eta haren zerga-araubideari dagokienez.

Ekonomia Ituna

Euskadiko (Ituna) eta Nafarroako (Hitzarmena) zerga-araubide propioa, Konstituzioak babestua. Erkidego horiek beren lurraldeko zerga ia guztiak biltzen dituzte, eta Estatuari kopuru bat ordaintzen diote, kupoa edo ekarpena deritzona, Estatuak bertan gauzatzen dituen eskumenengatik.

Elikadura-burujabetza

Herrialde edo herri bakoitzak bere nekazaritza- eta elikadura-politikak erabakitzeko duen eskubidea defendatzen duen kontzeptua; tokiko ekoizpenari eta nekazari txikiei ematen die lehentasuna, nazioarteko merkataritzaren aurrean.

Emisio txikiko eremuak

Hiri bateko eremuak, non ibilgailu kutsagarrienen zirkulazioa mugatzen den, normalean haien ingurumen-etiketaren arabera. 2021eko Klima Aldaketaren Legeak behartzen du 50.000 biztanletik gorako udalerrietan sortzera.

Eremu tentsionatuak

Herritarrek etxebizitza bat prezio onargarrian eskuratu ezin izateko arrisku berezia duten eremuak, autonomia-erkidegoak halakotzat deklaratuak, 2023ko Etxebizitza Legearen arabera. Eremu horietan alokairuaren prezioa muga daiteke.

Errebalorizazioa

Pentsioen zenbatekoaren urteko eguneratzea, erosteko ahalmena gal ez dezaten. 2021eko erreformaz geroztik, pentsio kontributiboak urtero igotzen dira KPIak neurtutako batez besteko inflazioaren arabera.

Errege dekretua

Gobernuak (Ministroen Kontseiluak) onartutako araua, legeak garatzeko edo aplikatzeko izan ohi dena. Legea baino maila txikiagoa du; horregatik, ez du Gorteetan bozkatu beharrik.

Errotzea

Atzerritartasun-araudiaren ohiko bidea. Horren bidez, egoera irregularrean dagoen atzerritar batek bizileku-baimena lor dezake, Espainiarekin loturak dituela frogatzen badu (lana, familia, prestakuntza edo gizarteratzea), gutxieneko denbora batez bertan egon ondoren.

Eskola-txekea

Sistema horretan, Administrazioak diru-kopuru bat edo bale bat ematen dio familia bakoitzari, seme-alaben hezkuntza familiak aukeratzen duen ikastetxean, publikoan zein pribatuan, ordaintzeko. Horrela, finantzaketa ikaslearekin doa, ikastetxeetara zuzenean joan beharrean.

Espetxealdi iraunkor berrikusgarria

Iraupen mugagabeko espetxe-zigorra, Zigor Kodeko larriena, 2015etik aurreikusia delitu oso larrietarako, hala nola zenbait hilketa edo terrorismoa. Gutxieneko urte kopuru bat bete ondoren, auzitegi batek berrikusten du kondenatua aske gera daitekeen.

Estatu federala

Herrialde bat antolatzeko modua, non boterea gobernu zentral baten eta autogobernu zabala duten hainbat estatu edo lurralderen artean banatzen den, Konstituzioak bermatuta. Adibidez, Alemania edo Ameriketako Estatu Batuak.

Estatu plurinazionala

Estatu bat nazio bakar batek ez, baizik eta hainbat naziok osatzen dutela dioen ideia; nazio horietako bakoitzak aitortza politiko propioa du. Espainiako eztabaidan, Katalunia, Euskadi edo Galizia bezalako lurraldeei buruz aritzeko erabili ohi da.

Etxebizitza-jabe handiak

Etxebizitza asko dituzten pertsonak edo enpresak. 2023ko Etxebizitza Legeak, oro har, 10 bizitegi-higiezin baino gehiago dituztenak hartzen ditu halakotzat; erkidegoek kopuru hori 5era jaits dezakete eremu tentsionatuetan.

Europako zerga-arauak

Estatu kideen defizita eta zorra mugatzen dituzten Europar Batasuneko arauak, BPGaren % 3ko eta % 60ko erreferentziekin. 2024ko erreformaz geroztik, herrialde bakoitzak gastu-ibilbide bat adosten du EBrekin, bere zorra murrizteko.

Genero-autodeterminazioa

Printzipio horren arabera, pertsona batek Erregistro Zibilean bere sexuaren aipamena alda dezake bere adierazpen hutsarekin, txosten medikorik edo tratamendurik gabe. Espainian, pertsona transen berdintasunerako 2023ko legeak jasotzen du.

Hizkuntza-murgiltzea

Hezkuntza-eredu bat, non erkidegoko hizkuntza propioa —adibidez, katalana Katalunian— den eskolak ematen diren hizkuntza nagusia, eta gaztelania ere ikasgai gisa ikasten den.

Indargabetu

Lege edo arau bat osorik edo zati batean indarrik gabe uztea, ondorengo beste arau baten bidez. Une horretatik aurrera, indargabetutako araua ez da aplikatzen.

Irakaskuntza-hizkuntza

Eskolak ematen diren eta ikasgaiak irakasten diren hizkuntza; ez da gauza bera ikasgai bat gehiago bezala bakarrik ikasten den hizkuntza.

Ispilu-klausulak

Merkataritza-akordio bateko baldintzak, inportatutako produktuei Europako ekoizleei eskatzen zaizkien ekoizpen-arau berberak (osasunekoak, ingurumenekoak edo animalien ongizatekoak) betetzeko eskatzen dietenak.

Itunpeko hezkuntza

Titulartasun pribatuko ikastetxeak, horietako asko erlijiosoak, finantzaketa publikoa jasotzen dutenak, derrigorrezko etapetan doakoak izatearen eta onarpen-irizpide publikoak betetzearen truke.

Izapidetze-soldatak

Kaleratzearen eta hura bidegabetzat jotzen duen epaiaren artean igarotako denboragatik enpresak langileari ordaintzen dizkion soldatak. Gaur egun, oro har, enpresak langilea berriro onartzea aukeratzen badu bakarrik ordaintzen dira.

KPI

Kontsumo Prezioen Indizea: Estatistikako Institutu Nazionalak egiten duen adierazlea, ohiko ondasun eta zerbitzuen saski baten prezioak nola aldatzen diren neurtzeko. Haren urteko aldakuntza da inflazioaren neurririk erabiliena.

Lege-dekretua

Lege-maila duen araua, Gobernuak aparteko eta presako beharrizana dagoenean onar dezakeena. Berehala sartzen da indarrean, baina Kongresuak 30 eguneko epean baliozkotu behar du; hala egiten ez badu, indargabetuta geratzen da.

LGS

Lanbide arteko Gutxieneko Soldata: lanaldi oso batengatik legez ordain daitekeen kopururik txikiena, edozein sektoretan. Gobernuak finkatzen du urtero, errege dekretu bidez, sindikatuei eta enpresa-erakundeei kontsulta egin ondoren.

Memoria Demokratikoaren Legea

2022an onartutako legea, Gerra Zibileko eta diktadura frankistako biktimen aitorpena, desagertutako pertsonen bilaketa eta identifikazioa eta ikur frankistak kentzea arautzen dituena. 2007ko Memoria Historikoaren Legea deritzonaren ordez etorri zen.

Mercosur

Hegoaldeko Merkatu Komuna: Hego Amerikako merkataritza-blokea; besteak beste, Argentinak, Brasilek, Paraguaik eta Uruguaik osatzen dute. Europar Batasunak eta Mercosurrek bien arteko merkataritzaren muga-zergak murrizten dituen akordio bat negoziatu dute.

Merkatu marjinalista

Elektrizitatearen prezioa handizkako merkatuan finkatzeko modua: ordu bakoitzean, zentral guztiek eskaria estaltzeko behar den azken eskaintzaren prezioa kobratzen dute, eta hori garestiena izan ohi da. Europar Batasuneko eredu arrunta da.

Mozal legea

Kritikariek 2015eko Herritarren Segurtasuna Babesteko Lege Organikoari ematen dioten izena. Lege horrek isunak eta administrazio-zehapenak arautzen ditu, hala nola manifestazioei, agenteekiko desobedientziari edo poliziaren irudiak zabaltzeari dagokienez.

NATO

Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundea: Europako eta Ipar Amerikako herrialdeen aliantza militarra, 1949an sortua; kideek elkar defendatzeko konpromisoa hartzen dute, horietako bati erasotzen badiote. Espainia 1982tik da kide.

Ofizialkidea

Gaztelaniarekin batera autonomia-erkidego batean ofiziala den hizkuntza, haren Estatutuaren arabera; adibidez, katalana edo valentziera, galegoa edo euskara. Lurralde horretako administrazioen aurrean balio osoz erabil daiteke.

Osasun-ituna

Kontratu horren bidez, osasun publikoak ospitale edo klinika pribatu bati ordaintzen dio sistema publikoko pazienteak arta ditzan; paziente horiek ez dute ezer ordaintzen arreta horrengatik. Autonomia-erkidegoek erabiltzen dute, adibidez, itxaron-zerrendak murrizteko.

PFEZ

Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zerga: pertsona bakoitzaren urteko diru-sarrerak (soldatak, pentsioak, alokairuak, aurrezkiak) zergapetzen ditu. Progresiboa da: tartetan banatzen da, eta gehiago irabazten duenak ehuneko handiagoa ordaintzen du. Estatuaren eta autonomia-erkidegoen artean banatzen da.

Procés

Katalanezko hitza («prozesua»). Katalunia independente izatea lortzeko Kataluniako erakundeetatik bultzatutako mugimendu politikoa izendatzeko erabiltzen da, batez ere 2012 eta 2017 artekoa. Unerik gorena 2017ko urriaren 1eko erreferenduma izan zen, Konstituzio Auzitegiak etena.